कुराकानी। क्रिकेटमा विपक्षी खेलाडीलाई जिस्क्याउने, उक्साउने र मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्ने शैली नयाँ होइन। कहिले ब्याटिङ गरिरहेको खेलाडीलाई बलरले केही भन्छन्, कहिले फिल्डरले ब्याटरको असफलतामा व्यङ्ग्य गर्छन्। कहिलेकाहीँ यस्ता घोचपेचले मैदानमै विवादको रूपसमेत लिन्छन्।

तर नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) मा यो प्रतिस्पर्धाले पछिल्लो समय नयाँ स्वरूप लिएको छ। अब खेलाडीले मैदानमा मात्र एकअर्कालाई जिस्क्याउँदैनन्, फ्रेन्चाइज टिमका आधिकारिक सामाजिक सञ्जाल पेजबाटै विपक्षी टिमलाई लक्षित गर्दै व्यङ्ग्यात्मक पोस्टर, मिम र भिडियो सार्वजनिक हुन थालेका छन्।

यसको पछिल्लो उदाहरण हो, कार्णाली याक्सले सार्वजनिक गरेको एउटा पोस्टर।

पोस्टरमा कार्णाली याक्सको जर्सी लगाएको ठूलो याक्सलाई मुकुट लगाइएको छ भने छेउमा विराटनगर किङ्सको प्रतिनिधित्व गर्ने सानो आकृतिलाई मुखमा बच्चाले चुस्ने प्यासिफायर लगाइएको देखिन्छ। पोस्टरसँगै लेखिएको छ, ‘Dear Kings, enjoy the crown while it lasts.’ अर्थात्, ‘राजाहरू, मुकुट रहुन्जेल मज्जा लिनू।’

यो केवल एउटा पोस्टर होइन, विपक्षी टिमलाई लक्षित गरिएको डिजिटल व्यङ्ग्य हो। यसले विराटनगर किङ्सको नाममा रहेको ‘किङ्स’ अर्थात् राजाको पहिचानलाई नै जिस्क्याएको देखिन्छ। मुकुट, प्यासिफायर र पात्रको आकारमार्फत शक्ति र अनुभवको प्रतीकात्मक तुलना गरिएको छ।

यस्तो सामग्री कुनै व्यक्तिगत समर्थकको अकाउन्टबाट नभई टिमको आधिकारिक पेजबाट सार्वजनिक भएको छ। त्यसैले यसलाई सामान्य फ्यान ट्रोलिङभन्दा फ्रेन्चाइजको प्रचार रणनीतिका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

मैदानको स्लेजिङबाट डिजिटल ब्यान्टरसम्म

क्रिकेटमा ‘स्लेजिङ’ भन्नाले विपक्षी खेलाडीलाई मौखिक रूपमा जिस्क्याउने, उक्साउने वा उसको एकाग्रता प्रभावित पार्ने प्रयासलाई बुझिन्छ। यसको उद्देश्य कहिलेकाहीँ विपक्षीको मनोबल कमजोर बनाउनु र खेलमा मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्नु हुन्छ।

अस्ट्रेलिया र इंग्ल्यान्डजस्ता क्रिकेट राष्ट्रमा स्लेजिङ लामो समय देखि चर्चित छ। भारतका विराट कोहली र अफगानिस्तानका नवीन उल हकबीच आईपीएल २०२३ मा भएको भनाभनले पनि मैदानको घोचपेच कसरी ठूलो विवादमा बदलिन सक्छ भन्ने देखाएको थियो। उक्त घटनामा खेलाडीमाथि कारबाही भएको थियो।

तर अहिले फ्रेन्चाइज क्रिकेटले यही प्रतिस्पर्धात्मक मनोविज्ञानलाई सामाजिक सञ्जालमा पनि विस्तार गरिरहेको छ।

डिजिटल प्लेटफर्ममा यसलाई ‘ब्यान्टर’ अर्थात् रमाइलो शैलीको घोचपेच वा ‘ट्र्यास टक’ अर्थात् विपक्षीलाई लक्षित व्यङ्ग्य भन्न सकिन्छ। यसमा खेलाडीको प्रत्यक्ष उपस्थिति अनिवार्य हुँदैन। टिमको मस्कट, जर्सी, उपनाम, पुरानो नतिजा र प्रतिद्वन्द्वीको कमजोरीलाई नै सामग्री बनाइन्छ।

एनपीएलमा जनकपुर बोल्ट्सले पनि ‘दादाको सेल्फी सकियो, अब बाबुवाको Victory selfie’ जस्ता क्याप्सनसहित प्रतिस्पर्धात्मक व्यङ्ग्य सार्वजनिक गरेको उदाहरण छ। यसरी खेलको नतिजा आउनुअघि नै सामाजिक सञ्जालमा अर्को प्रतिस्पर्धा सुरु हुन थालेको छ।

एनपीएलको तीन संस्करण: खेलसँगै बदलिँदो प्रस्तुति

क्यानको आयोजनामा सन् २०२४ मा पहिलोपटक नेपाल प्रिमियर लिग सुरु भएको हो। आठ फ्रेन्चाइज टिम सहभागी पहिलो संस्करण ३० नोभेम्बरदेखि २१ डिसेम्बर २०२४ सम्म सञ्चालन भएको थियो। उद्घाटन खेलमा विराटनगर किङ्स र जनकपुर बोल्ट्स आमनेसामने भएका थिए।

पहिलो संस्करणको फाइनलमा जनकपुर बोल्ट्सले सुदूरपश्चिम रोयल्सलाई पाँच विकेटले हराउँदै पहिलो उपाधि जितेको थियो।

दोस्रो संस्करण २०२५ मा लुम्बिनी लायन्स च्याम्पियन बन्यो। फाइनलमा सुदूरपश्चिम रोयल्सलाई ८५ रनमै समेट्दै लुम्बिनीले उपाधि जितेको थियो। यसरी दुई संस्करणमा दुई फरक टिमले उपाधि जितिसकेका छन्।

तेस्रो संस्करण २६ अक्टोबर २०२६ देखि सुरु भएको छ। यसपटक पनि आठ टिमबीच प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ। प्रतियोगितामा ३२ खेल हुनेछन् र सबै खेल कीर्तिपुरस्थित त्रिवि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा सञ्चालन हुनेछन्। डीआरएसको प्रयोग र विदेशी खेलाडीको कोटा वृद्धि यस संस्करणका महत्वपूर्ण परिवर्तन हुन्।

एनपीएलको विस्तारसँगै यसको व्यावसायिक पक्ष पनि बदलिँदै गएको छ। खेलको प्रत्यक्ष प्रसारण, खेलाडी परिचय, जर्सी सार्वजनिक गर्ने कार्यक्रम, मस्कट र प्रचारात्मक भिडियोसँगै सामाजिक सञ्जाल टिमहरूको पहिचान निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।

यस वर्ष फ्रेन्चाइजहरूको प्रचार सामग्रीमा एआईबाट सिर्जना गरिएका तस्बिर र भिडियोको प्रयोगसमेत देखिएको छ।

एनपीएलमा मैदानभित्र पनि भएका छन् विवाद

सामाजिक सञ्जालमा देखिएको व्यङ्ग्यलाई मैदानभित्रको व्यवहारसँग तुलना गर्दा एनपीएलका अघिल्ला संस्करणमा केही अनुशासनसम्बन्धी घटना पनि सार्वजनिक भएका छन्।

२०२५ को संस्करणमा लुम्बिनी लायन्सका श्रीलंकाली खेलाडी निरोशन डिकवेलामाथि अम्पायरको निर्णयप्रति असहमति जनाउँदै अनुचित व्यवहार गरेको भन्दै कारबाही गरिएको थियो। पोखरा एभेन्जर्सविरुद्धको खेलमा एल्बीडब्लूको निर्णयमा असन्तुष्टि जनाउँदै उनले अम्पायरलाई आफ्नो ग्लोभ्स देखाएका थिए। उनलाई म्याच फीको पाँच प्रतिशत जरिवाना र एक डिमेरिट पोइन्ट दिइएको थियो।

त्यस्तै, पहिलो संस्करणको फाइनलपछि कीर्तिपुरस्थित मैदानमा दर्शकहरूबीच झगडा भएको थियो। डिसेम्बर २३, २०२४ मा सार्वजनिक समाचारअनुसार प्रहरीले उक्त घटनासँग सम्बन्धित दुई जनालाई अभद्र व्यवहार र विवादका क्रममा अपमानजनक शब्द प्रयोग गरेको आरोपमा पक्राउ गरेको थियो।

यसले एनपीएलमा प्रतिस्पर्धा केवल खेलाडी र टिमबीच मात्र सीमित नरहेको, समर्थकबीच पनि भावनात्मक रूपमा तीव्र हुन सक्ने देखाउँछ।

किन बढ्दै छ यस्तो ट्रेन्ड?

फ्रेन्चाइज क्रिकेटमा टिमको पहिचान केवल खेलाडीको प्रदर्शनबाट मात्र निर्माण हुँदैन। समर्थकसँगको सम्बन्ध, टिमको व्यक्तित्व, प्रचार शैली र सामाजिक सञ्जालमा सिर्जना गरिने चर्चा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन्।

यस्ता पोस्टर र मिम लोकप्रिय हुनुका केही कारण छन्।

१. समर्थकलाई खेलसँग जोड्ने माध्यम

कुनै टिमले अर्को टिमलाई व्यङ्ग्य गर्दा समर्थकहरू त्यसको जवाफ दिन उत्साहित हुन्छन्। उनीहरूले पोस्ट सेयर गर्ने, कमेन्ट गर्ने र आफ्नै टिमको पक्षमा सामग्री बनाउने गर्छन्। यसले खेल सुरु हुनुअघि नै दर्शकको चासो बढाउन सक्छ।

२. प्रतिस्पर्धालाई मनोरञ्जनमा बदल्ने प्रयास

क्रिकेटको खेल अवधिभर केही घण्टा मात्र चल्छ। तर खेलअघिको प्रचार, खेलपछिको प्रतिक्रिया र टिमबीचको डिजिटल घोचपेचले प्रतिस्पर्धालाई लामो समयसम्म चर्चामा राख्न सक्छ।

३. टिमको ब्रान्डिङ

मस्कट, उपनाम, जर्सी र व्यङ्ग्यात्मक संवादमार्फत टिमले आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउँछ। कार्णाली याक्सको पोस्टरमा प्रयोग गरिएको याक्स र किङ्सको प्रतीकात्मक तुलना यसको उदाहरण हो।

४. कम खर्चमा धेरै चर्चा

एउटा आकर्षक पोस्टर वा छोटो भिडियोले ठूलो संख्यामा दर्शकको ध्यान तान्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा सामग्री भाइरल भएमा त्यसले टिमको दृश्यता बढाउँछ। तर यस्ता पोस्टरले वास्तवमै कति दर्शक वा आर्थिक लाभ बढाए भन्ने मापनसम्बन्धी तथ्य भने उपलब्ध छैन।

स्लेजिङ र ब्यान्टरको सीमा कहाँसम्म?

खेलमा जिस्क्याउनु र अपमान गर्नु एउटै कुरा होइन। स्वस्थ प्रतिस्पर्धामा व्यङ्ग्यले मनोरञ्जन थप्न सक्छ, तर व्यक्तिगत आक्षेप, जातीय वा लैङ्गिक टिप्पणी, अपमानजनक अभिव्यक्ति र खेलाडीको निजी जीवनलाई निशाना बनाउने व्यवहारले फरक समस्या निम्त्याउन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा पनि खेलाडीको व्यवहार नियमन गर्न आचारसंहिता छ। मैदानमा अम्पायरको निर्णयमाथि अनुचित प्रतिक्रिया, अपमानजनक भाषा र विपक्षीसँगको अनुचित व्यवहारले अनुशासनात्मक कारबाही निम्त्याउन सक्छ। डिकवेलामाथि एनपीएलमै भएको कारबाही त्यसको एउटा उदाहरण हो।

त्यसैले फ्रेन्चाइज टिमले पोस्टरमार्फत गर्ने व्यङ्ग्य पनि खेलको मर्यादा र सामाजिक संवेदनशीलताको सीमाभित्र रहनु आवश्यक छ।

यस्तो प्रवृत्तिले खेलाडीमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ?

स्लेजिङको उद्देश्य नै विपक्षी खेलाडीको मानसिक अवस्था र एकाग्रतामा प्रभाव पार्नु हो। यसबारे वैज्ञानिक अध्ययनसमेत भएका छन्।

सन् २०१९ मा ‘जर्नल अफ स्पोर्ट्स साइन्सेज’ मा प्रकाशित एक अध्ययनले मौखिक अपमान र ध्यान भंग गराउने व्यवहारले खेलाडीमा रिस र एकाग्रतामा विचलन बढाउन सक्ने देखाएको थियो। अध्ययनमा सहभागीलाई बास्केटबलको फ्रि थ्रो खेल्न लगाइएको थियो। अपमानजनक व्यवहारले रिस बढाएको र ध्यान भंगमार्फत प्रदर्शनमा अप्रत्यक्ष असर पार्न सक्ने निष्कर्ष निकालिएको थियो। तर त्यस्तो व्यवहारले समग्र प्रदर्शनमा प्रत्यक्ष असर पारेको भने अध्ययनले देखाएन।

त्यसैगरी, सन् २०१८ मा १२ जना व्यावसायिक क्रिकेट खेलाडीमाथि गरिएको गुणात्मक अध्ययनले स्लेजिङलाई विपक्षीको भावना र एकाग्रता प्रभावित पार्ने रणनीतिका रूपमा खेलाडीहरूले अनुभव गर्ने गरेको छ।

यसको अर्थ स्लेजिङ सधैँ विपक्षीलाई कमजोर बनाउने प्रभावकारी हतियार हुन्छ भन्ने होइन। कसैले त्यसलाई चुनौतीका रूपमा लिन सक्छन् भने कसैले मानसिक दबाबका रूपमा।

एनपीएलको सन्दर्भमा पनि डिजिटल बन्टरले समर्थकको उत्साह बढाउन सक्छ। तर पोस्टरमा गरिएको व्यङ्ग्यले मैदानको प्रदर्शनलाई नै प्रभावित पार्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त तथ्य छैन।

अब क्रिकेटको प्रतिस्पर्धा मैदानमा मात्रै छैन

एनपीएलको तीन संस्करणसम्म आइपुग्दा नेपाली फ्रेन्चाइज क्रिकेटको स्वरूप पनि बदलिँदै गएको छ। पहिलो संस्करणमा खेलको नयाँपन र विदेशी खेलाडीको सहभागिता आकर्षण थियो। त्यसपछि टिमको ब्रान्डिङ, खेलाडी परिचय, मस्कट, जर्सी र सामाजिक सञ्जालको प्रस्तुति पनि चर्चाको विषय बन्न थालेका छन्।

कार्णाली याक्सको पोस्टरले यही परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। खेल सुरु हुनुअघि नै विपक्षीलाई व्यङ्ग्य गर्ने, समर्थकलाई हँसाउने र सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

तर टिमहरूबीचको यस्तो डिजिटल घोचपेच खेलको रमाइलो पक्ष बनेर रहन्छ कि विस्तारै व्यक्तिगत अपमान र अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाको माध्यम बन्छ?

क्रिकेटमा प्रतिद्वन्द्वी हुनु स्वाभाविक हो। जित्न चाहनु पनि स्वाभाविक हो। तर खेलको सुन्दरता जित र हारमा मात्र होइन, प्रतिस्पर्धीप्रतिको सम्मानमा पनि हुन्छ।

आखिर, मुकुट कसले लगाउँछ भन्ने निर्णय पोस्टरले होइन, मैदानको प्रदर्शनले गर्नेछ।